Invoering Leerplichtwet
De Leerplicht werd pas in 1901 ingevoerd. Minder dan tien procent van de kinderen bezocht daadwerkelijk een school, deels kregen ze onderricht via z.g. huisonderwijs.
Per provincie waren een aantal onderwijsinspecteurs aktief die er op moesten toezien dat de kinderen in zijn arrondissement op school werden ingeschreven en daadwerkelijk naar school gingen. Gebeurde dat niet, dan werden de ouders door de gemeentelijke Commissie tot Wering van het Schoolverzuim ter verantwoording opgeroepen.
Er zijn wel reeds (vanaf 1816) bepalingen van kracht omtrent bevoegdheid om als onderwijzer te mogen fungeren. Toezicht hierop wordt uitgevoerd door bovengenoemde onderwijsinspecteur, ook wel schoolopziener genoemd.
E.e.a is vastgelegd in een resolutie van de toenmalige Gedeputeerde Staten, het bestuur van "het Landschap Drenthe" van 10 October 1816 waarbij slechts personen als onderwijzer mogen optreden met toestemming van de door het Landschap Drenthe aangestelde schoolopziener. Deze door het provincie-bestuur aangesteld schoolopziener heeft grote zeggenschap en wij vinden hem in later jaren gedurig terug in besluitvorming rond zaken die het onderwijs, het personeel en de schoolgebouwen betreffen.

Het eerste schoolgebouw
In 1842 werd het eerste schoolgebouw opgericht.

In het Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden 1843 wordt op bladzijde 448 bij de beschrijving van GASSELTER-NIJEVEENSTERMOND melding gemaakt van de school: "Men heeft er eene school, die gemiddeld door een getal van 80 leerlingen bezocht wordt." Als we dit aantal leerlingen afzetten tegen de aantallen op de school in Gasselternijveen en Gasselte dan moeten we vaststellen dat de school toentertijd qua leerlingen-aantal de grootste in de gemeente Gasselte was.

De totstandkoming van deze school heeft nogal wat voeten in de aarde (of om de beeldspraak 'veen' te gebruiken) gehad. Met name het bepalen wáár het schoolgebouw(tje) zou moeten/kunnen worden gebouwd heeft nogal wat correspondentie opgeleverd tussen gemeente- en provinciebestuur. Voor de liefhebbers hebben we hieronder transcripties beschikbaar. Hieronder als voorbeeld een klein fragment uit deze correspondentie.

De Gouverneur der Provincie Drenthe maant met spoed het plaatselijk bestuur om "samen met de Heer Schoolopziener" de plek te bepalen waar de nieuwe school zal gebouwd kunnen worden.

 Klik hier    voor transcripties van archiefstukken betreffende het eerste schoolgebouw op het Tweede Dwarsdiep.

De eerste schoolmeester is Jan Kamps. Hij was aanvankelijk "hulpmeester" op de school te Gasselternijveen. Het schoolgebouwtje is zijn particulier eigendom, iets wat in die tijd wel vaker voorkwam. Hij had voor eigen rekening de grond gekocht en de school laten bouwen.
In 1845 komt Kamps te overlijden. De gemeente koopt op 8 Juli 1845 het schoolgebouwtje teneinde onder haar eigen beheer de lessen doorgang te kunnen laten vinden. Tot in onze tijd blijft deze situatie gehandhaafd.

Jan Kamps wordt opgevolgd door Hendrik Severwien die nogal bekendheid krijgt door de extra (avond)lessen die hij aan de schippers en schippersknechten geeft. Na hem is een zekere Bok een tijdlang op het Tweede Dwarsdiep in funktie.
Het schoolgebouw heeft slechts 27 jaar gestaan. Toen werd het vervangen door een groter gebouw met meer faciliteiten en aangepast aan de eisen van die tijd.

"Artist impression" van de voorgevel van de in 1868 gebouwde school.
Het sfeerplaatje is gemaakt n.a.v. de bouwtekening.

(14)  De ramen aan de voorzijde waren dichtgemetseld en aangesmeerd. Licht kwam binnen door de ramen aan de Noord- en Zuidzijde van het gebouw. Wellicht is dit ná het gereedkomen van het gebouw gebeurd want op de plattegrond, hieronder, is dit niet te zien. Reden zou kunnen zijn dat de kinderen afgeleid werden door voorbijgangers; of men zocht een plek voor het schoolbord. We zullen het wel nooit weten.

Plattegrond van de in 1868 gebouwde school.
De uitbreiding aan de linkerkant bijgebouwd in 1898 is dun getekend.

U kunt vertrekken met de muis aanwijzen waarna hun bestemming verschijnt.

U kunt vertrekken met de muis aanwijzen waarna hun bestemming verschijnt.

(12, 13) Hierboven de plattegrond van de school zoals die in 1868 werd gebouwd. Op het kaartfragment uit 1889 rechts ziet u het schoolgebouw aangegeven vóór de uitbreiding; het silhouet is enigzins als zodanig te herkennen.
De plek waar de school werd gebouwd is bij benadering het schoolplein zoals dat vóór de tegenwoordige school aanwezig is; het schoolgebouw stond dus dichter bij de weg; toentertijd was dat natuurlijk niet meer dan een zandweg.

Geert Jaxon Deelman was het hoofd der school tentijde van de overgang naar het nieuwe schoolgebouw. We zien hem hieronder (uiterst links) op de oudst bekende schoolfoto van onze school. Hij maakte in 1893 een lijst met namen van de leerlingen die op dat moment de school bezochten. Mogelijk staan enigen op deze foto.

Schoolfoto uit 1901 met hoofdmeester Geert Jaxon Deelman.

Jaarlijks wordt in die tijd t.b.v. de algemeene beschouwingen een rapport uitgebracht die de toestand in de gemeenten beschrijft. Hiernaast het rapport voor de gemeente Gasselte met de paragraaf over het lager onderwijs. Dit voorbeeld is uit 1870, maar is tekenend voor de decennia ronde de eeuwwisseling. Het rapport vermeld: "De toestand van het openbaar onderwijs is vrijgoed wat Gasselte en Gasselternijveen betreft, te Gasselternijveenschemond is die minder voldoende waarvan de oorzaak niet aan 't Gemeentebestuur of den onderwijzer zijn te wijten. De veenarbeid is oorzaak dat veele kinderen, vooral des zomers van het onderwijs verstoken blijven.

 Klik hier    voor een lijst van leerlingen met hun ouders of verzorgers uit het schooljaar 1893, opgemaakt door het hoofd der school op dat moment, Geert Jaxon Deelman.

Organisatie van het onderwijs.
Natuurlijk ook geldend voor de school op het Tweede Dwarsdiep.

De Franse overheersing bracht vanaf 1795 een aantal wetten en reglementen die orde schiepen. Te noemen vallen o.a. de Burgerlijke Stand, het Kadaster maar via de grondwet van 1798 ook gelijke rechten, vrijheid van godsdienst en openbaar neutraal onderwijs werd een zaak van de overheid.

Er volgen in de loop der jaren een aantal onderwijswetten: De wet van der Palm in 1801, de schoolwet van den Ende 1806 (de openbare school als gemengd godsdienstige eenheidsschool).
De grondwet van Thorbecke uit 1848 erkent naast het openbare ook het bijzonder (op godsdienstige grondslag)onderwijs. Alleen het openbare onderwijs wordt van Staatswege gesubsidieerd.
De Lager onderwijswet van van Rappard uit 1857 ontneemt het onderwijs het particuliere karakter. De wet Kappeyne de Copello uit 1878 regelt financiering van openbaar én bijzonder onderwijs door de gemeenten.
In de schoolwet 1920 van dr. J. Th. de Visser wordt uiteindelijk de gelijkstelling finaal geregeld. Ook wordt de schoolleeftijd, 6 tot 12 jaar en de instelling van oudercommissies geregeld.

Ter uitvoering van de schoolwet 1920 wordt voor de school op het Tweede Dwarsdiep
in 1921 voor het eerst een oudercommissie benoemd.

De controle op de uitvoering van de schoolwet 1920 en met name het instellen van oudercommissies lag bij de gemeent. We zien hiernaast een aankondiging, afgedrukt in het Nieuwsblad voor Gasselternijveen & Omstreken waarbij het gemeentebestuur de ouders en verzorgers van de schoolgaande kinderen uitnodigd om op 10 April 1921 bij de verkiezing van de eerste oudercommissie voor hun school aanwezig te zijn. In Hoofdstuk I houdende Algemeene Bepalingen zegt de schoolwet 1920: Art.1. Aan elke openbare school voor gewoon lager of voor uitgebreid lager onderwijs is een oudercommissie verbonden. In een gemeente, waar meer dan één oudercommissie bestaat, kan door den gemeenteraad een ouderraad worden ingesteld. Art.2. De oudercommissiën en de ouderraden geven aan de gemeentebesturen en aan de leden van het Rijksschooltoezicht alle inlichtingen, die deze verlangen. Zij hebben tot taak bij de ouders, voogden of verzorgers liefde en belangstelling voor de school van hun kinderen aan te kweeken, den bloei dezer school te bevorderen en die school te steunen bij de vervulling van haar taak. Als men de verslagen van de successievelijke oudercommissies door de jaren heen doorleest is men er hier bij de school op het Tweede Dwarsdiep zeker in geslaagd het vetgedrukte artikel waar te maken.

 Klik hier    voor transcripties van de verslagen van de oudercommissies vanaf 1921 van de school op het Tweede Dwarsdiep.

Het schoolgebouw met brandspuithokje en schoolmeesterswoning rond 1930

 Klik hier    voor transcripties van jaarverslagen, verslagen van ouderavonden en van de vergaderingen van de oudercommissies van de school op het Tweede Dwarsdiep.

Het schoolbestuur en onderwijzend personeel in 1929
Foto genomen bij gelegenheid van het afscheid van Meester Pieter Teelken op vrijdag 11 september 1929.

U kunt de personen met de muis aanwijzen waarna hun naam verschijnt.

(4) In een fotoreportage in het weekblad "het Noorden in Woord en Beeld" verschijnt een verslag met foto's van deze gebeurtenis. De foto is bij de kapschuur van Kornelis Hooiveld genomen. De personen op de foto zijn:
U kunt de personen met de muis aanwijzen waarna hun naam verschijnt.

Berend Brongers, Kornelis Hooiveld, onbekend, Ede Staal, onbekend, onbekend, Klaas Kok, meester Mulder, meester Pieter Teelken, juf Kuipers en Jan ten Bos.

Pieter Teelken is 65 jaar als hij met pensioen gaat. Hij heeft dan een schoolmeestersloopbaan van 45 jaar achter de rug, waarvan 25 jaar op onze School op het Tweede Dwarsdiep. Hij kan zich nu geheel wijden aan zijn geliefde hobby, het bijen-houden.

 Klik hier    voor een lijst van leerlingen met hun ouders of verzorgers uit het bovenstaande schooljaar 1929-1930.

Oorlogsperiode 1940-1945.
De leerkrachten in de oorlogsperiode: Wobbe Koning, Hilberts, daarna meester Willem Feunekes, meester Scheltens en juf Grade, de laatste twee trouwden later met elkaar.

In de oorlogsperiode had de school ook te maken met veranderde regels en beperkingen. Voor schoolreisjes en ouderavonden moest speciale toestemming worden gevraagd.

(10) Toestemming voor het "fiets"-schoolreisje naar Paterswolde in 1943.
Ook voor de ouderavond met toneelstuk moest speciaal toestemming worden gevraagd.

(11) Toestemming voor de ouderavond en dan op te voeren toneelstukje in 1943.

 Klik hier    voor transcripties van stukken uit de oorlogsperiode 1940-1945.

Onderwijzend personeel 1947. Het onderwijzend personeel in 1947, meesters Potthoff, Feunekes en Smit. In de gemeenteraadsvergadering van 31 augustus 1940 wordt gestemd over het aannemen van een kwekeling voor de school op het Tweede Dwarsdiep. Van de 11 te vergeven stemmen krijgt kwekeling Willem Feunekes er 10 en wordt aangenomen als leerkracht op onze school. Hij zal de school samen met collega's en oudercommissie door de moeilijke oorlogsperiode leiden. In de oudercommissie hebben zitting: Willem Schaap, de schoenmaker, J. van der Veen, Kier Kamping, Berend Middelkamp, Wiebe van der Schoot, H. Hulshof en Jacob Ensing. De jaarlijkse ouderavonden vinden normaal doorgang, ondanks het feit dat men hiervoor toestemming moet vragen bij de Gewestelijke Politiepresident. Toestemming wordt verleend onder voorwaarde dat er geen politieke gesprekken worden gehouden. Voor het schoolreisje in 1943, op de fiets naar Paterswolde, moet evenzo toestemming worden gevraagd. Deze wordt onder de volgende voorwaarden verleend:

Onderwijzend personeel 1949. Onderwijzend personeel 1949, v.l.n.r. meester Feunekes, juf Zwagerman en meester Smit. In 1947 vertrok meester Potthoff naar Hengelo. De opengevallen plaats werd ingenomen door meester Smit en zijn echtgenote juffrouw Smit. Haar plaats wordt in 1948 overgenomen door juffrouw Zwagerman.

Meesterswoning en een gedeelte van het schoolplein rond 1950.

Onderwijzend personeel 1952. Onderwijzend personeel 1952, v.l.n.r. meester Willem Pik, hij gaf les aan de klassen 3 en 4 in het middenste lokaal, juffrouw van Gogh, zij onderwees de laagste twee klassen, dan de kleuterjuf Breider(?) en rechts hoofdmeester Having Kok, hij gaf les aan de hoogste klassen. Wellicht zijn er nog oud-leerlingen die zich de auto van meester Kok herinneren; een kleine donkerblauwe Goggomobil; of de zanglessen, met gitaarbegeleiding op de rode gitaar van meester Pik, danwel het vioolspel van meester Kok. Juf van Gogh gooide volgens overlevering haar bril naar rebellerende leerlingen. Deze diende het object dan naar haar terug te brengen om dan een bestraffing te ontvangen.

Onderwijzend personeel 19xx. Onderwijzend personeel 19xx, v.l.n.r. namen tekst

Onderwijzend personeel 19xx. Onderwijzend personeel 19xx, v.l.n.r. namen tekst

Onderwijzend personeel 1958. Het "driemanschap"van leerkrachten in 1958. Meester Siebe Haan, juf Hillie Meijering en meester Crum. Meester Crum kwam op 4 oktober 1957 terug uit militaire dienst, waardoor juffrouw Sikkens ons weer verliet als lerares van de klassen 3 en 4. Juffrouw Vos geeft dan les aan de klassen 1 en 2. Door een noodlottig ongeval worden juf Vos en juf Meijering tijdelijk uitgeschakeld. De bus uit Gieten waarin ze 's morgens naar de Nijveenstermond reizen komt op de overweg tussen Gasselte en Gasselternijveen in botsing met een goederentrein. Gelukkig kan juf Meijering al snel haar werkzaamheden weer opnemen. De verwondingen van juf Vos zijn ernstiger maar ook zij komt er na verloop van tijd weer bovenop. Juffrouw Vos wordt later benoemd als onderwijzeres in Gieterveen. In de ontstane vacature wordt Siebe Haan als hoofd der school benoemd. De verdeling is nu: juf Meijering klassen 1 en 2; meester Crum de klassen 3 en 4; meester Haan de Hoogste klassen. Op 11 augustus 1958 wordt meester Crum vervangen door meester Jansen. Op 12 november 1958 verlaat juf Meijering onze school. Ze aanvaardt een betrekking in Tynaarloo. Het was van gemeentewege niet mogelijk haar hier een woning toe te wijzen .....

Gezicht op het schoolgebouw en meesterswoning omstreeks 1950

(1)
Onze school en meesterswoning, herkenbaar voor de meeste (oud-)leerlingen. Op deze foto, gemaakt begin 1950 is het Tweede Dwarsdiep nog niet gedempt.

dit is de website van henk en zwaan staal
U kijkt naar foto's uit onze verzameling over onze school op het Tweede Dwarsdiep.
terug naar het begin van deze rubriek

(3)
Ook de kleuterschool maakte deel uit van "onze school". Hier een foto van "Beudeltjeshaim" uit de zeventiger jaren. Hebben er een apart hoofdstukje aan gewijd.(zie hiervoor ook het hoofdstuk   "Onze kleuterschool" )

dit is de website van henk en zwaan staal
Deze pagina over onze school op het Tweede Dwarsdiep is in voorbereiding en wordt nog uitgebreid.
terug naar het begin van deze rubriek